KUZEY AFRİKA İBÂDÎLİĞİ VE MİZÂB HAVZASINDA İBÂDÎ ISLAH HAREKETİ

Abstract

Bu çalışma, Kuzey Afrika İbâdîliğinin tarihsel gelişimini, sosyo-kültürel dinamiklerini ve Mizâb Vadisi merkezli modern Islah hareketlerini bütüncül bir perspektifle analiz eder. Araştırmada, İbâdîliğin kökenleri, Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme’nin doktriner sistemleşmedeki rolü ve temel paradigmalar incelenmiştir. Kuzey Afrika’nın İbâdîlik öncesi durumu resmedilerek; mezhebin Berberî kabilelerle etkileşimi, kurumsallaşma süreçleri, iç bölünmeleri ve Şiî, Muʻtezilî, Sufrî çevrelerle temasları değerlendirilmiştir. İbâdî akaidinin temelini oluşturan iman, tevhid, büyük günah, şefaat, vaʻdvaʻîd ve velâyet-berâet kavramları ile imâmet anlayışı teolojik bir çerçevede ele alınmıştır. Tezin odak noktalarından Mizâb Vadisi’nin tarihsel gelişimi; yerleşim düzeni (kasırlar), Osmanlı ve Fransız sömürge dönemlerindeki dönüşümü üzerinden analiz edilmiştir. Bu mecrada filizlenen Islah hareketi; Ettafeyyiş, İbrâhîm Beyyûd ve Ebû Yekzân gibi öncülerin ilmî ve toplumsal faaliyetleri ekseninde tetkik edilmiştir. Son olarak, günümüz Mizâb İbâdîliğinin kurumsal yapıları ve modern dünyadaki varoluş stratejileri tespit edilmiştir. Çalışma, Kuzey Afrika İbâdîliğini tarihsel, sosyo-dinî ve modern boyutlarıyla kapsamlı bir şekilde ortaya koymaktadır.