ATATÜRK BARAJ GÖLÜ (ŞANLIURFA)’NÜN SUYUNDA, SEDİMENTİNDE, GÖLDE YAŞAYAN KAHVERENGİ ALABALIK VE ŞABUT BALIKLARININ BAZI DOKULARINDAKİ AĞIR METAL DÜZEYLERİNİN BELİRLENMESİ

Abstract

Bu çalışmada Atatürk Baraj Gölü (Şanlıurfa)’nün suyunda, sedimentinde, gölde yaşayan kahverengi alabalık (Salmo Trutta) ve endemik bir tür olan şabut (Arabibarbus grypus Heckel, 1843) balıklarının solungaç ve kas dokularında bazı metal düzeyleri (Cd, Hg, Pb ve Mn) İndüktif Eşleşmeli Plazma Kütle Spektrometresi (ICP-MS) cihazıyla miktarı belirlenerek çevre ve insan sağlığı üzerindeki potansiyel risklerini değerlendirmek amacıyla yapılmıştır. Su ve sediment örneklerinde sırasıyla Mn> Pb> Cd> Hg olduğu belirlenmiştir. Su örneklerinin ortalama metal miktarlarına göre Bozova bölgesinde Cd, Hg ve Mn’nin Birecik bölgesine oranladaha fazla olduğu, Birecik bölgesindeki su örneklerinde Pb miktarının Bozova bölgesinden daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Ulusal su kalitesi sınıflandırılmasında incelenen örneklerdeki metal miktarı bakımından Sınıf 1’de olduğu belirlenmiştir. Ayrıca, incelenen örneklerdeki metal miktarı WHO (Dünya Sağlık Örgütü), USEPA (Birleşik Devletler Çevre Koruma Ajansı) ve EC (Avrupa Birliği)’nin suda metal referans değerlerinin altında olduğu belirlenmiştir. Bölgeler arasında sediment metal miktarı Birecik bölgesinde Bozova bölgesinden daha düşük olduğu görülmüştür. Göl suyunun bazı fiziko-kimyasal parametreleri (ortalama pH: 8.4375, ortalama tuzluluk:102.5 mg/L ve ortalama iletkenlik:217 µS/cm) ölçülmüştür. Yapılan çalışmada Şabut balığında solungaçlarında ortalama metal birikim miktarlarının, Kahverengi alabalık solungaçlarından daha yüksek olduğu; Şabut balığında kas dokularında ortalama Cd, Hg ve Pb miktarları Kahverengi alabalık kas dokularından daha fazla biriktiği tespit edilmiştir. Balıkların yenilebilir kas dokularında metal birikim miktarları Türk Gıda Kodeksi bulaşanlar yönetmeliği ve Avrupa Birliği Direktiflerinde belirlenen limitlerin (Mn için herhangi bir limit değer belirtilmemiş) altında olduğu görülmüştür. Çalışmada Hedef Tehlike Katsayısı (Target Hazard Quotient, THQ) ve Toplam Hedef Tehlike Katsayıları (Total Target Hazard Quotient, TTHQ) ve kabul edilebilir risk sınırı olan 1.0'in altında olduğu; kanser risk değerlendirmesinde elde edilen sonuçların kabul edilebilir risk aralığında olduğu saptanmıştır. Maksimum güvenli tüketim miktarı Şabut için 1.77 kg/hafta ve Kahverengi Alabalık için 44.37 kg/hafta olduğu görülmüştür. Şabut balığı kas ve solungaçlarına sudan ve sedimentten geçişin yüksek olduğu, Kahverengi alabalık kas dokusuna sudan ve sedimentten metal geçişinin yüksek olduğu (biyokonsantrasyon faktörleri ve biyota-sediment birikim faktörleri >1), ancak kahverengi alabalık solungaçlarına sadece su yoluyla metal geçtiği tespit edilmiştir. Şabut balığı kas ve solungaçlara su ve sediment yoluyla diğer metallere göre en fazla Hg’nın geçtiği saptandı. Balık dokularında incelenen metallerin miktarı insan sağlığını tehdit edecek miktarlarda olmadığı belirlenmesine rağmen tespit edilen biyoakümülasyon faktör verilerinden sucul ortamdaki kirliliğin yenilebilir balık dokusuna geçtiği görülmüştür. Bu nedenle Atatürk Baraj Gölü'ndeki kirlilik şu an için kritik seviyelerde olmasa da, gelecekte tarımsal faaliyetlerin genişlemesi, sanayileşmenin hız kazanması ve kentleşmenin yaygınlaşması gibi etkenlerle birlikte bu durumun ciddi boyutlara ulaşabileceği öngörülmektedir.