TÜRKİYE’DE ZEYTİN VE ZEYTİNYAĞI SEKTÖRÜNÜN MEVCUT DURUMUNUN EKONOMİK ANALİZİ VE ZEYTİN ÜRETİMİNE YÖNELİK GELECEK ÖNGÖRÜLERİ

Abstract

Binlerce yıllık geçmişe sahip olan zeytin, yaygın olarak Akdeniz bölgesinde yetiştirilmektedir. Türkiye’de, Akdeniz ülkelerinden biri olarak zeytin üretiminde aktif bir rol almasının yanı sıra stratejik bir öneme sahiptir. Günümüzde küresel ölçekte; Akdeniz tipi diyet tarzının yaygınlaşması, doğal yollarla üretilmiş gıdalara yönelik talebin ve sağlıklı beslenmeye dair bilinç düzeyinin artmasıyla, zeytin ve zeytinyağı artık vazgeçilmez bir ürün haline gelmiştir. Dünya verilerine göre zeytin beş kategoride değerlendirilmektedir: ham zeytin, sofralık zeytin, zeytin prinası, zeytinyağı ve prina yağı. Türkiye verilerine göre ise bu kategorilendirme yağlık ve sofralık olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Önemli bir zeytin ve zeytinyağı üreticisi olan Türkiye; zeytincilik sektöründe tarım ekonomisine ciddi katkılarda bulunmaktadır. 2024 FAO verilerine göre; Türkiye’de sofralık ve yağlık zeytine ait toplam üretim miktarı 3.750.000 ton olmasının yanı sıra, 486 bin dolar değerinde 359 tonluk bir ihracat faaliyeti gerçekleştirirken, 1980-2024 yılları arasında ithalat neredeyse yok denecek bir düzeydedir. Yani Türkiye zeytin ihtiyacını yerli üretimle karşılamaktadır. Bu çalışmada Türkiye tarımı açısından kritik bir öneme sahip olan zeytin ve zeytinyağı üretiminde, 1980-2024 yılları arasında yaşanan gelişmeler irdelenerek istatistiki analizler yardımıyla geleceğe yönelik tahminler yapılmıştır. Gelecek tahminleri yapılırken kullanılan veriler FAOSTAT ve TÜİK veri tabanlarından elde edilmiştir. 1980 yılından itibaren dünyada ve Türkiye’de zeytin ve zeytin türevlerinin üretim verilerini araştırarak geleceğe yönelik tahminlerin yapılması ve üretim-tüketim dengesine yönelik çözüm önerileri geliştirmek amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda 1980 sonrası Türkiye’de zeytin üretiminde meydana gelen değişimler; üretim miktarı, üretim alanı, verimlilik, meyve veren ağaç sayısı, meyve vermeyen ağaç sayısı ve dış ticaret gibi göstergeler yardımıyla sunulmuştur. Bunun yanı sıra, 1980-2024 yılları arasında etkili olan küresel ve yerel dinamiklerin üretim üzerindeki olası etkileri incelenmiş ve 2025-2029 dönemine ilişkin projeksiyonlar oluşturularak gelecek 5 yıllık üretim tahminleri yapılmıştır. Elde edilen ARIMA modeli analiz sonuçlarına göre; 2029 yılında Türkiye’nin üretim alanının 933.532 dekara, üretim miktarının 1.737.120 tona, verimin ise 197.22 kg/meyve veren ağaş seviyesine ulaşacağı tahmin edilmektedir. Elde edilen Kübik regresyon analiz sonuçlarına göre ise; 2029 yılında sofralık zeytin üretici fiyatının 196.74 TL/kg, yağlık zeytin üretici fiyatının ise 111.55 TL/kg seviyesine ulaşması beklenmektedir. Bu doğrultuda elde edilen bulguların sektörün uzun vadeli gelişimine katkı sağlaması ve yapılacak benzer çalışmalara kaynak oluşturması beklenmektedir.