TÜRKİYE’DE KİRAZ ÜRETİMİ, DIŞ TİCARETİ VE TARIMSAL DESTEK POLİTİKALARININ EKONOMİK ANALİZİ VE GELECEĞE YÖNELİK TAHMİNLER

Abstract

Türkiye'de tarım sektörü ekonomik açıdan önemli bir sektör olmasıyla beraber tarımsal üretimin dış ticareti, istihdam, ekonomik büyüme ve kalkınma açısından da büyük bir önem arz etmektedir. Türkiye geniş bir yelpazede birçok meyve ve sebzenin üretimine olanak sağlamaktadır. Buna istinaden gerçekleştirdiği meyve ve sebze üretimi ile birçok üründe dünyada ilk sırada yer almaktadır. Türkiye'nin üretiminde dünyada lider konumunda olduğu ürünlerden biri olan kiraz diğer meyve türlerine göre iklim koşullarına daha duyarlı bir meyvedir. Bu özelliği ile Türkiye'nin birçok ilinde yetiştiriciliği yapılmaktadır. Kiraz (Prunus avium L.), sert çekirdekli meyve grubunda bulunmakta ve dünya genelinde 1500'e yakın çeşidinin olduğu bilinmektedir. Kiraz taze ve kurutulmuş olarak tüketilmesinin yanında sap, yaprak gibi yan ürünleri de endüstri alanında kullanılan bir tarım ürünüdür. Bu çalışmada kirazın stratejik olarak önemi, 1980 sonrası Türkiye’de kiraz üretiminin yıllara göre incelenmesi, kiraz üretim verilerinin araştırılarak geleceğe yönelik tahminlerin yapılması ve gelecekte kiraz üretimine yönelik olağan senaryolara çözüm önerileri sunmak amaçlanmıştır. Literatürde 1980 sonrası dönemi 45 yıllık süreyi kapsayan kiraz üretiminde yaşanan değişimleri; bu kadar geniş bir süre zarfında kiraz üretimini bütün olarak ele alan herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışma, kiraz üretim sektörünü uzun dönemli, çok boyutlu bir perspektiften ele alarak literatüre yeni bir katkı sağlamayı hedeflemiştir. Bu amaç doğrultusunda, Uluslararası bazda 1980-2024 yıllarını kapsayan kiraz üretim alanı, üretim miktarı, verim ve dış ticaret verileri irdelenmiştir. Ulusal bazda ise 1980-2024 yıllarını kapsayan kiraz üretim alanı, üretim miktarı, meyve veren, vermeyen ağaç sayısı, verim ve dış ticaret verileri ile kiraz üretimine yönelik uygulanan politikalar değerlendirilmiş, Türkiye’de kiraz tarımının gelecek 5 yıllık (2025-2029) üretim alanı, miktarı ve verim değerlerinin tahmini yapılmış ve destekleme politikalarının etkinliği belirlenmiştir. Çalışmada tahminleme yapmak için Box-Jenkins (ARIMA) modellemesi kullanılmış olup analiz için kullanılan veriler FAO ve TÜİK veri tabanlarından temin edilmiştir. Yapılan ARIMA modellemesi sonucunda üretim alanı, üretim miktarı ve verimde gelecek 5 yılda düşüşün yaşanacağı öngörülmüştür. Buna ek olarak Türkiye’nin 2020-2024 yılları arası üretim alanı, üretim miktarı verileri incelendiğinde dünya ülkeleri arasında liderliğini sürdürmesine rağmen yıldan yıla gücünü kaybettiği tespit edilmiştir. Yaşanacak bu düşüşü engellemek amacıyla verilecek olan desteklerin etkinliğinin arttırılması, uygulanacak olan politikaların geliştirilmesinin gerektiği önerilmektedir.