Özet:
Ülkemizde Akdeniz, Ege ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri badem yetiştiriciliği için oldukça uygun ekolojik koşullara sahip olmasına rağmen, üretim hala istenilen düzeye gelememiştir. Bademde görülen erken çiçeklenme ve kendine uyuşmazlık özellikleri, yüksek verim elde edilmesini sınırlandıran başlıca faktörlerdir. Son yıllarda yürütülen badem ıslah çalışmalarında bu sorunlara çözüm aranmaktadır. Bu çalışma, Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü liderliğinde yürütülen kendine verimli ve geç çiçeklenen badem ıslah programının Seleksiyon 2 bahçesinde bulunan bazı melez badem genotiplerinin döllenme biyolojilerinin incelenmesi amacıyla yürütülmüştür. Araştırmada 290 (Gülcan 2 × Lauranne), 5682 (Lauranne × Nurlu), GP-4 (Gülcan 2 × Penta) ve GP-8 (Gülcan 2 × Penta) kodlu melez genotipler ile Lauranne çeşidi materyal olarak kullanılmıştır. Genotiplerde fenolojik gözlemler yapılmış, serbest tozlanma, kendileme ve yabancı tozlanma uygulamalarının meyve tutumuna etkileri incelenmiş, ayrıca çiçek tozu canlılığı ve çimlenme özellikleri, çiçek tozu üretim miktarı ile meyve tutumu ve meyve kalite özellikleri incelenmiştir. Çiçeklenmenin 2025 yılında 13–16 Mart tarihleri arasında başladığı, 15–18 Mart arasında tam çiçeklenmenin görüldüğü ve 19–25 Mart arasında da çiçeklenmenin sona erdiği görülmüştür. En uzun çiçeklenme 10 gün ile GP-8 genotipinde, en kısa çiçeklenme ise 5 gün ile 5682 genotipinde saptanmıştır. GP-8 genotipinden tüm tozlanma uygulamalarında en yüksek meyve tutumu sağlanmış ve ortalama meyve tutumu %38,77 olarak belirlenmiştir. TTC testi ile çiçek tozu canlılığında en yüksek oran 5682 genotipinde (%89,73) görülmüştür. Çiçek tozu çimlendirme denemelerinde petride agar yönteminin asılı damla yöntemine göre daha iyi sonuç verdiği belirlenmiş, en yüksek çimlenme oranı petride agar yönteminde %15 sakkaroz ortamından %93,44 ile 5682 nolu genotipten elde edilmiştir. Melez genotiplerin ortalama çiçek tozu sayısı 131.250 ile 209.375 adet/çiçek arasında değişmiş ve en yüksek değer 5682 genotipinde belirlenmiştir. Meyve kalite özellikleri incelendiğinde; en yüksek kabuklu meyve ağırlığı (4,56 g) ve iç meyve ağırlığı (1,22 g) 5682 genotipinde, en yüksek randımanın %36,01 oranında elde edildiği GP-8 genotipinde aynı zamanda istenmeyen bir özellik olan çift iç oranı da en yüksek seviyede (%12,27) bulunmuştur. Sonuç olarak, melez genotiplerin döllenme biyolojileri bakımından birbirinden farklı özelliklere sahip oldukları belirlenmiştir.
