Özet:
Dokuzuncu yüzyıl Bağdat’ının ilmi atmosferinde yetişen Haris el-Muhâsibî’nin hayatını ve tasavvuf anlayışını konu edinen bu tez, müellifin İslam düşünce tarihi üzerindeki etkisini sistematik bir çerçevede ele almaktadır. Çalışmanın kapsamı, Muhâsibî’nin entelektüel çevresini, çağdaşı olan âlimlerle etkileşimini ve günümüze ulaşan temel eserlerini içerecek şekilde belirlenmiştir. Tasavvufu aklî ve naklî temellere dayandıran Muhâsibî, Gazzâlî gibi isimleri etkileyen özgün mirasıyla bu araştırmanın bilimsel önemini ve odak noktasını oluşturmaktadır. Araştırmanın temel amacı, Muhâsibî’nin tasavvufu sadece dünyadan el çekmek değil, Allah için bir arınma ve kâmil ahlâka ulaşma yolu olarak sistemleştiren metodolojik yaklaşımını aydınlatmaktır. Sistematik ve analitik bir yöntemle yürütülen çalışmada, metin analizi ve tarihî çözümleme teknikleri kullanılarak; zühd, tevbe, takvâ ve özellikle düşüncesinin merkezinde yer alan “nefis muhasebesi” kavramları incelenmiştir. Bu bağlamda tez, bireyin kendi benliğini denetleyerek ahlâkî dönüşümü nasıl gerçekleştirdiğini, “hâl ve makam” dengesi üzerinden teorik ve amelî bir disiplinle ortaya koymaktadır. Ulaşılan temel sonuçlar, Muhâsibî’nin hakiki ma’rifete ulaşmada akıl ve kalp birlikteliğini şart koştuğunu ve bu sürecin ancak kalbin tasfiyesiyle mümkün olabileceğini göstermektedir. Şathiyâttan bilinçli olarak uzak duran müellif, “havâtır” kavramına ve murakabe ile tasavvuf ilmine güçlü bir psikolojik derinlik kazandırmıştır. Sonuç olarak çalışma, Muhâsibî’nin ahlâkî ve metodolojik yaklaşımlarının, İslam düşünce geleneğinin bütününde kurucu ve dengeleyici bir rol oynadığını kanıtlamaktadır.
