MÜFESSIR MOLLA MUHAMMED B. ABDULLAH CELÎZADE VE TEFSIRU’L-KURDÎ ADLI ESERİ BAĞLAMINDA İTİKADİ GÖRÜŞLERİ

Abstract

İslam düşünce tarihinde, Kur'an-ı Kerim'in anlaşılmasına yönelik tefsir çalışmaları ile inanç esaslarını ele alan itikadî mezhepler disiplini her zaman merkezi bir konumda yer almıştır. Bu iki alanın kesişim noktasında, müfessirlerin tefsirlerinde ortaya koydukları itikadî görüşler, hem dönemin düşünce yapısını yansıtması hem de İslam akaidinin farklı yorumlarını göstermesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda, Molla Muhammed Celîzâde'nin tefsiri, barındırdığı zengin itikadî tartışmalarla dikkat çekmekte ve incelenmeye değer bir kaynak olarak öne çıkmaktadır. Bu doktora tezi, İtikadî İslam Mezhepleri disiplini çerçevesinde, Molla Muhammed Celîzâde'nin mezkûr tefsirinde yer alan ve itikadî mezheplerin temel tartışma konularını teşkil eden meseleleri derinlemesine incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Celîzâde'nin uluhiyet, nübüvvet, şefaat, tevessül ve sem'iyyât gibi temel itikadî konulardaki yaklaşımlarını tespit etmeyi, bu yaklaşımları diğer itikadî fırkaların görüşleriyle mukayeseli bir şekilde ele almayı hedeflemektedir. Söz konusu meseleler incelenirken, Molla Celîzâde'nin görüşlerine ve diğer itikadî ekollerin argümanlarına karşı tarafsız ve adil bir duruş sergilenmeye özen gösterilmiştir. Araştırmacının ulaştığı sonuçlar ve değerlendirmeler, ilgili disiplinlerin temel kaynaklarından elde edilen delil ve burhanlarla desteklenmiştir. Bu sayede, Molla Celîzâde'nin itikadî düşünce dünyasının nesnel bir biçimde ortaya konulması ve İslam düşünce tarihindeki yerinin daha iyi anlaşılmasına katkı sunulması beklenmektedir. Bu amaçlar doğrultusunda hazırlanan tez, bir giriş ve dört ana bölümden oluşmaktadır: Giriş bölümünde, öncelikle Allame Molla Muhammed Celîzâde'nin hayatı, yaşadığı dönemin siyasi, dini ve sosyo-ekonomik koşulları ışığında ele alınmış; şahsi kimliği, yetişme tarzı, ailesi, fıkhî ve itikadî aidiyetleri ile ilmi yolculukları, hocaları, öğrencileri ve eserleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu bölüm, Celîzâde'nin düşünce dünyasının şekillendiği bağlamı anlamak için bir zemin oluşturmaktadır. Birinci Bölüm, Molla Muhammed Celîzâde'nin uluhiyetle ilgili ayetlerdeki itikadî görüşlerine odaklanmaktadır. Bu bölümde, Allah Teâlâ'nın varlığı ve birliğine dair istidlallerde benimsediği yöntem, diğer fırka ve mezheplerin bu konudaki görüşleri, Celîzâde'nin Allah'ın birliğine dair açıklamaları ve istidlalleri, İtikadî İslam Mezhepleri'nin tevhid anlayışları ve nihayetinde Celîzâde'nin görüşleri ile diğer fırkaların görüşlerinin karşılaştırılması ele alınmıştır. Ayrıca, Allah Teâlâ'nın sübûtî-pozitif ve selbî sıfatları hakkındaki görüşleri, yine İtikadî İslam Mezhepleri'nin yaklaşımlarıyla mukayeseli olarak incelenmiş; son olarak kaza ve kader meseleleri ile kulların fiilleri konusundaki değerlendirmeleri, mezhep imamlarının görüşleriyle karşılaştırılarak tahlil edilmiştir. İkinci Bölüm'de, Celîzâde'nin nübüvvet ve resullerle ilgili görüşleri; nebi ve resul tanımları, aralarındaki fark, sayıları ve mertebeleri, peygamberlerin sıfatları ve taşıması VII gereken şartlar, onlarda görülebilecek beşerî arazların hükmü gibi konular etrafında ele alınmıştır. Bu bağlamda, mucize, keramet ve istidrac kavramları da Celîzâde'nin ve diğer İslami fırkaların bakış açılarıyla değerlendirilmiştir. Üçüncü Bölüm, Molla Celîzâde'nin şefaat ve tevessül hakkındaki görüşlerini, diğer mezhep fırkalarının bu konulardaki değerlendirmeleriyle mukayese etmektedir. Dördüncü Bölüm ise, Celîzâde'nin tefsiri ışığında sem'iyyât olarak bilinen gaybî konulara (berzah, kabir suali, kabir nimeti ve azabı, küçük ve büyük kıyamet alametleri, ahiret günü, ba's ve hesap, sırat ve mizan, havuz, cennet ve nimetleri, cehennem, azabı ve dehşeti) dair görüşlerini incelemektedir. Tez, ulaşılan temel bulguların ve sonuçların özetlendiği bir sonuç bölümü ve çalışmanın bilimsel dayanağını oluşturan kaynakların sıralandığı bir bibliyografya ile son bulmaktadır.