Abstract:
Bu çalışma, Ehl-i sünnet kelâmının teşekkül sürecinde merkezî bir konumda değerlendirilebilecek olan İmam Ebû’l-Hasan el-Eş‘arî’nin Mu‘tezile’ye yönelik eleştirilerini tarihî ve fikrî açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Yine bu araştırma İmam Eş‘arî’nin uzun süre mensubu olduğu Mu‘tezile’den ayrılışının sebepleri ve entelektüel gerekçeleri, bu ayrılış sonucunda onun yaşamış olduğu düşünsel dönüşüm ve değişimin boyutlarını açıklamayı hedeflemektedir. Yine bu çalışma, İmam Eş‘arî’nin kendi dönemi içindeki ilmî çevre, hocaları ve entelektüel muhit ile birlikte ele alınarak; onun Mu‘tezile’den kopuşunun sebeplerini, kopuşun yöntemsel ve akidevi sonuçlarını ve bunun Ehl-i sünnet kelâmının şekillenmesindeki rolünü açıklamaya yöneliktir. Çalışma, giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, İmam Eş‘arî öncesi dönemin ilmî atmosferi, Mu‘tezile’nin genel yapısı, Ashâbü’l-hadîs/Selefiyye ve Küllâbiyye ekollerinin genel özellikleri ele alınmıştır. Birinci bölümde, İmam Eş‘arî’nin hayatı, eserleri, ilmî çevresi ve Mu‘tezile’den ayrılış süreci klasik ve çağdaş kaynaklar ışığında incelenmiş; bu dönüşümün kelâm tarihi açısından taşıdığı anlam tartışılmıştır. İkinci bölümde, “Tevhîd İlkesi Bağlamında Mu‘tezile Eleştirisi” kapsamında Allah’ın zatı ve sıfatları, rü’yetullah ve Kur’an’ın yaratılması meseleleri üzerinden İmam Eş‘arî’nin teolojik yaklaşımı analiz edilmiştir. Üçüncü bölümde, “Adalet İlkesi Bağlamında Mu‘tezile Eleştirisi” başlığı altında insan fiilleri, hüsün– kubuh, istitâat ve lutuf kavramları karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde ise “Diğer İlkeler Bağlamında Mu‘tezile Eleştirisi” çerçevesinde va‘d ve vaîd, büyük günah, şefaat, tövbe, imâmet ve emir bi’l-ma‘rûf ilkeleri ele alınmıştır.
