MEŞŞÂÎ FELSEFEDE ZAMAN KAVRAMI VE YARATMA İLE İLİŞKİSİ

Abstract

Bu tez, Meşşâî felsefede zaman kavramı ve yaratma ile ilişkisini, Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd’ün görüşleri çerçevesinde ele almaktadır. Ayrıca Gazzâlî’nin filozoflara zaman ve yaratma konusunda yönelttiği eleştirilerine yer vermekte; Meşşâî geleneğin öncüleri olan Platon, Aristoteles ve Plotinos’un zaman anlayışlarını da kısaca incelemektedir. İlk bölümde zaman kavramının felsefe tarihindeki genel çerçevesi ortaya konulmuştur. Platon’da zaman, ebediyetin hareketli bir sûreti olarak değerlendirilirken Aristoteles’te zaman, hareketin sayısı veya ölçüsü olarak tanımlanmıştır. Meşşâî filozofların zaman tanımları genel olarak Aristoteles’in bu tanımı üzerine inşa edilmiştir. İkinci bölümde Meşşâî filozofların zaman anlayışları incelenmiştir. Kindî, zamanın âlem gibi sonradan yaratıldığını savunarak Meşşâî düşüncenin dışında konumlanmıştır. Fârâbî ve İbn Sînâ ise zamanı, hareketin ölçüsü olarak tanımlamakla birlikte zamanın ezelî olduğunu savunmuşlardır. İbn Rüşd’de Aristotelesçi yaklaşımı sürdürerek zaman ile hareket arasındaki zorunlu ilişkiyi vurgulamış ve zamanın sürekliliğini savunmuştur. Gazzâlî, âlemin ve zamanın yaratılmışlığını savunarak Meşşâî felsefeye karşı eleştirel bir durum sergilemiştir. Üçüncü ve son bölümde ise Meşşâî felsefede zaman ve yaratma ilişkisi irdelenerek sudûr teorisi ile yaratmanın zamansal bir başlangıcının olmadığı ifade edilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Meşşâî felsefede zamanın ezelî olduğu ve yaratmanın zamansal bir başlangıcının olmadığını göstermek amacıyla ortaya çıkmıştır. Literatürde Meşşâî felsefede zaman kavramının bütünü ile ele alınmadığı ve yaratma kavramı ile ilişkisinin incelenmediği görülmüş olup tarafımızca bu çalışmanın hazırlanmasının gerekliliği hasıl olmuştur. Bu metnin bir eksiklik olarak görülen bu durumun sonucunda yazılmış olduğunu belirterek konuya dair yeni tartışmalara kapı i aralamasını ve literatüre katkıda bulunmasını umut ediyoruz.