MÜFESSİR İSA B. MUHAMMED ES-SAFEVÎ VE TEFSİRU’S-SAFEVÎ ADLI ESERİ BAĞLAMINDA İTIKADÎ GÖRÜŞLERİ

Abstract

Bu araştırma, İslam düşünce tarihinin önemli şahsiyetlerinden biri olan İmam Kutbüddin el-Îsâ b. Muhammed es-Safevî’nin tefsirindeki kelâmî meseleleri itikadi İslam Mezhepleri bağlamında incelemektedir. Çalışma, Safevî’nin tefsir metodunu ortaya koymanın yanı sıra, ulûhiyet, nübüvvet ve sem’iyyât konularındaki görüşlerini klasik Kelâm ekolleri olan Eş’arî, Mâtürîdî ve Muʻtezile perspektifleriyle mukayese ederek analiz etmeyi amaçlamaktadır. Tezin giriş ve hazırlık bölümünde, Safevî’nin şahsî hayatı, nesebî, doğumu ve içinde bulunduğu dönemin siyasî-ekonomik şartları ele alınmış; ilmi seyahatleri ve talebeleri zikredilerek müellifin fıkhî ve itikadî aidiyeti tespit edilmiştir. Müellifin tefsir metodunda; Kur’ân’ın Kur’ân, hadis, sahabi kavli ve dilbilimsel verilerle tefsir metodu incelenirken, Safevî’nin klasik yöntemlerin ötesinde, meseleleri ele alış biçimindeki itikadi eğilimler ve İslam mezheplerinin ana konuları merkeze alınmıştır. Müellifin ayetleri yorumlarken tercih ettiği dilbilimsel ve rivayete dayalı veriler; Uluhiyet, Nübüvvet ve Sem’iyyât gibi temel kelâmî prensiplerle ilişkilendirilmiş, Safevî’nin mezhepler arası tartışmalı konulardaki duruşu bu bağlamda değerlendirilmiştir. Özellikle Ehl-i Sünnet (Eşʻarî ve Mâtürîdî) ile Muʻtezile arasındaki ana ihtilaf noktaları olan sıfatlar, rü’yetullah, kulların fiilleri ve adalet gibi konuların tefsire yansıma biçimleri, çalışmanın omurgasını oluşturmaktadır. İlahiyat başlığı altında, Allah’ın varlığı ve birliğinin ispatı (istidlal) konusu incelenmiş; Safevî’nin yaklaşımı ile kelâmcıların "tevhid" anlayışı karşılaştırılmıştır. Allah’ın selbî ve sübûtî sıfatları, özellikle de İrade, Kelâm ve Tekvin sıfatları özelinde; Eşʻarî, Mâtürîdî ve Muʻtezile’nin naklî ve aklî delilleriyle mukayese edilmiştir. İtikadî İslam Mezheplerinin en tartışmalı meselelerinden olan "Kulların Fiilleri" (Ef’âl-i İbâd), kaza ve kader mevzusu; Cebriyye, Mu’tezile ve Ehl-i Sünnet’in "orta yol" yaklaşımı ekseninde Safevî’nin yorumlarıyla tahlil edilmiştir. Nübüvvet bölümünde, nebi ve resul kavramlarının mahiyeti, peygamberlerin birbirlerine ve meleklere karşı fazileti, peygamberlik sıfatları (sıdk, emanet, tebliğ, ismet/fetanet) ele alınmıştır. Ayrıca mucizenin tanımı, şartları ve keramet, irhas, istidraç gibi harikulade hallerden farkı Safevî’nin tefsiri üzerinden açıklanmıştır. Tezin son bölümü olan Sem’iyyât kısmında, berzah alemi, kabir hayatı, kıyametin küçük ve büyük alametleri incelenmiştir. Ahiret gününe iman, Sûr’a üflenmesi, haşir, sırat, VI mîzan ve havz gibi konular; bu kavramların hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu yönündeki kelâmî tartışmalarla birlikte sunulmuştur. Çalışma, Cennet ve Cehennem’in mahiyeti, tabakaları ve buralardaki hayatın özellikleri ile nihayete ermektedir.